ધર્મ, ધરોહર અને લોકસંસ્કૃતિના રંગે રંગાયા ભારતીય મુખવટા
ભારતની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિ, ધાર્મિક આસ્થા અને આદિવાસી પરંપરાની અનોખી ઝાંખી કરાવતા રંગબેરંગી મુખવટાઓ હાલ ‘અતુલ્ય ભારત’ અંતર્ગત યોજાયેલા ‘ભારત પર્વ’ પ્રદર્શનમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યા છે.
‘ભારતના મુખવટા’ શીર્ષક હેઠળ યોજાયેલા આ પ્રદર્શનમાં દેશનાં વિવિધ રાજ્યોની પરંપરાગત મુખવટા કળાને રજૂ કરવામાં આવી છે. માટી, લાકડું, ધાતુ અને કાગળના માવામાંથી તૈયાર થયેલા આ મુખવટાઓ ભારતીય લોકસંસ્કૃતિની સમૃદ્ધ ધરોહરની ઓળખ કરાવે છે.
ભારતમાં મુખવટા પહેરવાની પરંપરા પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી ચાલી આવે છે. ભીમબેટકાની ગુફાઓનાં શૈલચિત્રો અને સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના અવશેષોમાં પણ તેના સંકેતો જોવા મળે છે. પ્રાચીન સમયમાં ધાર્મિક વિધિઓ, પ્રકૃતિની પૂજા અને અનિષ્ટ શક્તિઓથી રક્ષણ મેળવવા મુખવટાનો ઉપયોગ થતો હતો.
દેશના દરેક પ્રદેશમાં મુખવટા કળાની આગવી ઓળખ જોવા મળે છે. પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશાના છૌ નૃત્યના મુખવટા, આસામના ભાવના, મહારાષ્ટ્રના બોહાડા, કેરળના થેય્યમ અને કર્ણાટકના ભૂત કોલાના મુખવટા ખાસ જાણીતા છે.
ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળના પુરુલિયા જિલ્લાનું ચરિદા ગામ છૌ નૃત્યના મુખવટા બનાવવા માટે પ્રસિદ્ધ છે. અહીંના કારીગરો માટી, કાગળ, કાપડ, મોતી અને જરીની મદદથી દેવી-દેવતાઓ તથા પૌરાણિક પાત્રોના સુંદર મુખવટા તૈયાર કરે છે.
આધુનિક સમયમાં પણ આ પરંપરાનું મહત્વ જળવાઈ રહ્યું છે. ફિલ્મ ‘કાંતારા’માં દર્શાવાયેલી કર્ણાટકની ભૂત કોલા પરંપરાએ ભારતીય લોકકળાને નવી ઓળખ અપાવી છે.
આજે આ મુખવટાઓ ધાર્મિક ઉત્સવો અને લોકનાટ્યો ઉપરાંત દેશ-વિદેશનાં સંગ્રહાલયો, સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શનો અને ઘરની સજાવટમાં પણ સ્થાન મેળવી રહ્યા છે. સાથે જ આ કળા ગ્રામ્ય કારીગરો અને આદિવાસી પરિવારો માટે રોજગારીનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની રહી છે.
ખરેખર, ભારતીય મુખવટાઓ માત્ર કલાત્મક ચહેરાઓ નથી, પરંતુ આપણી સદીઓ જૂની આસ્થા, પરંપરા અને સાંસ્કૃતિક ધરોહરના જીવંત પ્રતીક છે.
તો આ હતી ‘ભારત પર્વ’માં જોવા મળતી ભારતીય મુખવટા કળાની અદ્ભુત સફર.
‘ભારતના મુખવટા’ શીર્ષક હેઠળ યોજાયેલા આ પ્રદર્શનમાં દેશનાં વિવિધ રાજ્યોની પરંપરાગત મુખવટા કળાને રજૂ કરવામાં આવી છે. માટી, લાકડું, ધાતુ અને કાગળના માવામાંથી તૈયાર થયેલા આ મુખવટાઓ ભારતીય લોકસંસ્કૃતિની સમૃદ્ધ ધરોહરની ઓળખ કરાવે છે.
ભારતમાં મુખવટા પહેરવાની પરંપરા પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી ચાલી આવે છે. ભીમબેટકાની ગુફાઓનાં શૈલચિત્રો અને સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના અવશેષોમાં પણ તેના સંકેતો જોવા મળે છે. પ્રાચીન સમયમાં ધાર્મિક વિધિઓ, પ્રકૃતિની પૂજા અને અનિષ્ટ શક્તિઓથી રક્ષણ મેળવવા મુખવટાનો ઉપયોગ થતો હતો.
દેશના દરેક પ્રદેશમાં મુખવટા કળાની આગવી ઓળખ જોવા મળે છે. પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશાના છૌ નૃત્યના મુખવટા, આસામના ભાવના, મહારાષ્ટ્રના બોહાડા, કેરળના થેય્યમ અને કર્ણાટકના ભૂત કોલાના મુખવટા ખાસ જાણીતા છે.
ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળના પુરુલિયા જિલ્લાનું ચરિદા ગામ છૌ નૃત્યના મુખવટા બનાવવા માટે પ્રસિદ્ધ છે. અહીંના કારીગરો માટી, કાગળ, કાપડ, મોતી અને જરીની મદદથી દેવી-દેવતાઓ તથા પૌરાણિક પાત્રોના સુંદર મુખવટા તૈયાર કરે છે.
આધુનિક સમયમાં પણ આ પરંપરાનું મહત્વ જળવાઈ રહ્યું છે. ફિલ્મ ‘કાંતારા’માં દર્શાવાયેલી કર્ણાટકની ભૂત કોલા પરંપરાએ ભારતીય લોકકળાને નવી ઓળખ અપાવી છે.
આજે આ મુખવટાઓ ધાર્મિક ઉત્સવો અને લોકનાટ્યો ઉપરાંત દેશ-વિદેશનાં સંગ્રહાલયો, સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શનો અને ઘરની સજાવટમાં પણ સ્થાન મેળવી રહ્યા છે. સાથે જ આ કળા ગ્રામ્ય કારીગરો અને આદિવાસી પરિવારો માટે રોજગારીનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની રહી છે.
ખરેખર, ભારતીય મુખવટાઓ માત્ર કલાત્મક ચહેરાઓ નથી, પરંતુ આપણી સદીઓ જૂની આસ્થા, પરંપરા અને સાંસ્કૃતિક ધરોહરના જીવંત પ્રતીક છે.
તો આ હતી ‘ભારત પર્વ’માં જોવા મળતી ભારતીય મુખવટા કળાની અદ્ભુત સફર.