FCRA બીલ JPC પાસે મોકલવું, એ શું સરકારની પીછેહઠ છે?

!


દિલ્હીના રાજકીય વર્તુળોમાં અત્યારે એક અત્યંત રસપ્રદ અને ચોંકાવનારી ઘટના આકાર લઈ રહી છે, જેની સીધી અસર દેશની આંતરિક સુરક્ષા અને ભવિષ્યના રાજકીય માળખા પર પડવાની છે. તાજેતરમાં સંસદના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન સરકારે વિદેશી ભંડોળ નિયમન કાયદા એટલે કે એફ.સી.આર.એ.માં સુધારા માટે લાવવામાં આવેલા બિલને સંસદની સંયુક્ત સમિતિ સમક્ષ મોકલી આપવાનો નિર્ણય લીધો છે. સામાન્ય બહુમતીથી પસાર થઈ શકે તેવા આ બિલને સમિતિના હવાલે કરવાના નિર્ણયે અનેક તર્કવિતર્ક સર્જ્યા છે. આ નિર્ણયને પ્રથમ નજરે સરકારની નબળાઈ કે પીછેહઠ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે, પરંતુ રાજકારણની ચોપાટ પર રમાતી આ શતરંજનો ખેલ કંઈક અલગ જ ઈશારો કરી રહ્યો છે. આ માત્ર વિપક્ષના દબાણ સામેનું શરણાગતિનું પગલું નથી, પરંતુ આગામી સમયમાં દેશના સીમાંકન બિલને પસાર કરાવવા માટેની એક વ્યાપક અને ઊંડી કૂટનીતિનો હિસ્સો પણ હોઈ શકે છે.
આ રાજકીય ગણિતને ઊંડાણપૂર્વક સમજતા પહેલાં એફ.સી.આર.એ. કાયદાની પૃષ્ઠભૂમિ અને તેના નવા સુધારાની ગંભીરતા સમજવી અત્યંત જરૂરી છે. વર્ષ ૧૯૭૬માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની સરકારે દેશની આંતરિક બાબતોમાં વિદેશી નાણાંના હસ્તક્ષેપને રોકવાના ઉદ્દેશથી આ કાયદો અમલમાં મૂક્યો હતો. સમયની માંગ મુજબ વર્ષ ૨૦૧૦ અને ૨૦૨૦માં આ કાયદામાં કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ અને કડક સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા હતા. હવે વર્ષ ૨૦૨૬માં આ કાયદામાં જે નવો સુધારો લાવવાની તૈયારી હતી, તે વિદેશી ભંડોળનો દુરુપયોગ કરતી સંસ્થાઓ માટે અત્યંત કમરતોડ સાબિત થવાનો હતો. ખાસ કરીને ધર્માંતરણની પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલી બિનસરકારી સંસ્થાઓ કે જેઓ વિદેશથી મળતા નાણાંનો ઉપયોગ ગેરકાયદેસર ધાર્મિક પ્રચાર માટે કરે છે, તેમના પર આ બિલ દ્વારા સીધી તવાઈ બોલાવવાની તૈયારીઓ થઈ ચૂકી હતી.
આ નવા સુધારાની જોગવાઈઓ અત્યંત આકરી હતી. જે મુજબ, જો કોઈ સંસ્થા કે ટ્રસ્ટ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતું ઝડપાય, તો માત્ર તેમનું લાયસન્સ જ રદ થવાનું ન હતું, પરંતુ તેમની તમામ મિલકતો અને સંપત્તિઓ પર સરકારનો સીધો કબજો જમાવવાની વ્યવસ્થા ગોઠવાઈ રહી હતી. જ્યાં સુધી કાનૂની રાહે સમગ્ર મામલાનો નિકાલ ન આવે, ત્યાં સુધી સરકાર દ્વારા નીમાયેલા વહીવટકર્તા તે મિલકતનો વહીવટ સંભાળે તેવી કડક જોગવાઈ આ બિલમાં સૂચવવામાં આવી હતી. સ્વાભાવિક છે કે આવા કડક કાયદાને કારણે દેશમાં વિદેશી ફંડિંગ મેળવતી અનેક સંસ્થાઓ, અમુક ધાર્મિક સંગઠનો અને ખાસ કરીને ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોમાં ભારે બેચેનીનો માહોલ જોવા મળી રહ્યો હતો. આ ઉપરાંત, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે શક્તિશાળી દેશોની લોબીનું પણ સરકાર પર અદ્રશ્ય દબાણ હોવાની પૂરી શક્યતાઓ નકારી શકાય નહીં.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું શાસક પક્ષ પાસે આ બિલ પસાર કરાવવા માટે પૂરતું સંખ્યાબળ ન હતું? સંસદીય ગણિત પર નજર કરીએ તો, આ કોઈ બંધારણીય સુધારા બિલ ન હતું, જેને પસાર કરવા માટે બે તૃતીયાંશ બહુમતીની જરૂર પડે. આ માત્ર એક સામાન્ય બિલ હતું, જેને કાયદો બનાવવા માટે લોકસભાના ૫૪૦ સાંસદોમાંથી માત્ર ૨૭૦ સાંસદોના સમર્થનની આવશ્યકતા હતી. વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં સરકાર પાસે ૩૧૫ જેટલા સાંસદોનું સ્પષ્ટ સંખ્યાબળ ઉપલબ્ધ છે. આંકડાકીય દૃષ્ટિએ સરકાર માટે આ બિલ સીધેસીધું પસાર કરાવવું ડાબા હાથનો ખેલ હતો. આમ છતાં, સરકારે તેને ૩૧ સભ્યોની સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ પાસે મોકલી આપવાનું મુનાસિબ માન્યું, જેમાં લોકસભાના ૨૧ અને રાજ્યસભાના ૧૦ સભ્યો હશે. ભૂતકાળમાં વકફ બિલના કિસ્સામાં પણ આવું જ જોવા મળ્યું હતું, જ્યાં સમિતિ પાસે બિલ ગયા પછી વિપક્ષના મોટાભાગના સૂચનો વ્યાવહારિક રીતે સ્વીકારવામાં આવ્યા ન હતા અને બિલ મૂળ સ્વરૂપે જ પસાર થઈ ગયું હતું.
વર્ષ ૨૦૨૪ની સામાન્ય ચૂંટણીઓના પરિણામોએ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે શાસક પક્ષને પોતાના દમ પર સ્પષ્ટ બહુમતી ન મળતા ગઠબંધન પર આધાર રાખવો પડશે. આ સંજોગોમાં સરકારના નિર્ણયોમાં અગાઉના વર્ષો જેવી આક્રમકતા જોવા નહીં મળે તે નિશ્ચિત હતું. એફ.સી.આર.એ. બિલને જેપીસી સમક્ષ મોકલવાના નિર્ણયને ઘણા રાજકીય સમીક્ષકો સરકારની મજબૂરી કે ગઠબંધન ધર્મનું પરિણામ માની રહ્યા છે. જોકે, દિલ્હીના સત્તા-વર્તુળોમાં જે દેખાય છે તે જ હંમેશાં સત્ય હોતું નથી. કઠોર વલણ અપનાવવાને બદલે સરકારે અહીં એક પ્રકારની લવચીકતા દાખવી છે. આ નરમાશ કોઈ ડરના કારણે નહીં, પરંતુ કદાચ એક બહુ મોટા લક્ષ્યની પ્રાપ્તિ માટે અપનાવવામાં આવી છે. સંસદીય લોકશાહીમાં ક્યારેક એક ડગલું પાછળ હટવું એ ભવિષ્યમાં લાંબી છલાંગ લગાવવાની પૂર્વતૈયારી હોઈ શકે છે.
અહીં જ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમનું બીજું અને સૌથી મહત્ત્વનું પાસું ખૂલે છે, જે છે દેશનું સીમાંકન બિલ. આગામી સમયમાં દેશભરમાં સંસદીય મતવિસ્તારોની પુનઃરચના કરવા માટે સીમાંકન બિલ લાવવાની ચર્ચાઓ જોરશોરથી ચાલી રહી છે. સીમાંકન બિલ એ કોઈ સામાન્ય કાયદો નથી, પરંતુ તે એક બંધારણીય સુધારો છે. તેને ગૃહમાં પસાર કરાવવા માટે સરકારને સંસદમાં હાજર અને મતદાન કરતા સભ્યોમાંથી બે તૃતીયાંશ એટલે કે અંદાજે ૩૬૦ સાંસદોના મજબૂત સમર્થનની જરૂર પડશે. સરકાર પાસે સામાન્ય બહુમતી તો છે, પરંતુ આ જાદુઈ આંકડો પાર કરવા માટે તેને અન્ય પ્રાદેશિક પક્ષો, ગઠબંધનના નારાજ સાથીદારો અને કદાચ વિપક્ષના કેટલાક સાંસદોના પરોક્ષ સહકારની તાતી જરૂર પડવાની છે. મહારાષ્ટ્રમાં કેટલાક પ્રાદેશિક જૂથો હોય કે દક્ષિણ ભારતના રાજકીય પક્ષો હોય, આ તમામનું વલણ સીમાંકન બિલનું ભવિષ્ય નક્કી કરશે.
સંસદમાં મતદાનની પ્રક્રિયાનું ગણિત અત્યંત રોચક હોય છે. બંધારણીય સુધારા માટે બે તૃતીયાંશ બહુમતીની ગણતરી ગૃહની કુલ સભ્ય સંખ્યાના આધારે નહીં, પરંતુ જે તે સમયે ગૃહમાં હાજર રહેલા અને મતદાન કરતા સભ્યોની સંખ્યાના આધારે થતી હોય છે. જો સરકાર એફ.સી.આર.એ. જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દે વિપક્ષ અને કેટલાક સાથી પક્ષોને કામચલાઉ રાહત આપીને તેમની સાથે કોઈ અદ્રશ્ય સોદો પાર પાડી શકે, તો તેના બદલામાં સીમાંકન બિલ વખતે તેમનો સાથ મેળવવો આસાન બની જાય. વળી, જો આ પક્ષો બિલની તરફેણમાં સીધું મતદાન ન કરી શકે, તો તેઓ ગૃહમાંથી સભાત્યાગ કરીને કે ગેરહાજર રહીને કુલ હાજર સભ્યોની સંખ્યા ઘટાડી શકે છે. આમ થવાથી સરકાર માટે બે તૃતીયાંશનો આંકડો હાંસલ કરવો ખૂબ જ સરળ બની જશે. જો સરકારે ખરેખર એફ.સી.આર.એ. પર નરમાઈ દાખવીને સીમાંકન બિલ પસાર કરાવવાની જમીન તૈયાર કરી લીધી હોય, તો આ ચોક્કસપણે એક ઐતિહાસિક રાજકીય માસ્ટરસ્ટ્રોક ગણાશે.
સીમાંકન બિલ પસાર થવાથી દેશના રાજકીય નકશા અને સમીકરણોમાં ધરમૂળથી ફેરફારો આવશે. લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા વધવાથી કયા પ્રદેશોને ફાયદો થશે અને કોને રાજકીય નુકસાન જશે, તે એક અલગ વિશ્લેષણનો વિષય છે. પરંતુ એટલું સ્પષ્ટ છે કે શાસક પક્ષના લાંબા ગાળાના રાજકીય હિતો આ બિલ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા છે. જો આગામી સત્રમાં સીમાંકન બિલ સરળતાથી પસાર થઈ જાય, તો એ સાબિત થઈ જશે કે સરકારે એફ.સી.આર.એ. બિલને જેપીસીમાં મોકલીને કોઈ નબળાઈ નથી છતી કરી, પરંતુ વિરોધીઓને ભ્રમમાં રાખીને પોતાનું સૌથી મોટું નિશાન સાંધી લીધું છે. આ કથિત પીછેહઠ હકીકતમાં એક સુનિયોજિત આંતરિક સમજૂતી અને અત્યંત પરિપક્વ કૂટનીતિનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ સાબિત થશે.
જોકે આ વિશ્લેષણનો બીજો પક્ષ પણ એટલો જ વાસ્તવિક છે. જો એફ.સી.આર.એ. બિલને સંસદીય સમિતિમાં ધકેલીને સમય પસાર કરવા છતાં, સરકાર આગામી શિયાળુ સત્રમાં સીમાંકન બિલ ગૃહમાં રજૂ ન કરી શકે કે તેને પસાર ન કરાવી શકે, તો સમગ્ર રાજકીય ચિત્ર બદલાઈ જશે. આવા સંજોગોમાં એ વાત સ્પષ્ટ થઈ જશે કે સરકાર ખરેખર બેકફૂટ પર ધકેલાઈ ગઈ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ, અમુક સમુદાયોનો વિરોધ અને નારાજ સાથી પક્ષો સામે સરકારે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી છે તેવો સ્પષ્ટ સંદેશો દેશની જનતામાં જશે. રાજકારણમાં સાચો અને તટસ્થ અભિપ્રાય હંમેશાં પરિણામોના આધારે જ બાંધવામાં આવે છે. આગામી થોડા જ સમયમાં તમામ રાજકીય દાવપેચનું પરિણામ સામે આવી જશે. સીમાંકન બિલનું ભાવિ જ એ વાત પર મહોર મારશે કે એફ.સી.આર.એ. બિલનો આ નિર્ણય સરકારની મહાન રણનીતિ હતી કે પછી માત્ર એક મજબૂરીભરી શરણાગતિ. ત્યાં સુધી દેશની જનતાએ આ રાજકીય શતરંજની દરેક ચાલ પર ચાંપતી નજર રાખવી જ રહી.
આલેખન : નિખિલ દરજી, ઉમરગામ (જિલ્લો : વલસાડ)